RUS VE OSMANLI KAYNAKLARINA GÖRE OSMANLI DEVLETİNİN 1569 ASTARHAN SEFERİ

Genel

RUS VE OSMANLI KAYNAKLARINA GÖRE OSMANLI DEVLETİNİN 1569 ASTARHAN SEFERİ 64 GTTAD, Cilt: 2, Sayı: 3, Ocak 2020 

1556 yılında Rusların Astarhan’ı ele geçirmesi üzerine Rus nüfuzu Kafkasya’ya doğru yayılmaya başlamıştır. Rusların bölgeye yakınlaşması üzerine burada bulunan ÇerkezlerMoskova Knezi Korkunç İvanile temas kurmuşlardır. Çerkezlerin başvurusu üzerine Moskova’dan gönderilen papazlar vasıtasıyla Hristiyanlık Çerkezler arasında yayılmaya başlamıştır. Buna ilave olarak bazı Çerkez beyler Çar’ın hizmetinegirmiş 1557-1558 yıllarındaki Livonya harplerine katılmışlardır. Rusların 1563 yılında Terek’te bir kale inşaetmek istemesive Rusların Kuzey Kafkasya’da hızla güçlenmeye başlaması üzerine OsmanlılarınKuzeyKaradenizve Kafkaslardaki hakimiyeti tehlikeye girmiş, özellikle Terek Kalesi’nin yapılması OsmanlıDevleti’nin Rusya’ya karşı harekete geçmesinde etkili olmuştur. 1567 yılında Rus elçisi Afanasiv Nagoy’uhuzuruna kabul eden Kırım Han’ı Devlet Giray, elçidenRusların Terek’te kale yapmaktan vazgeçmeleriniistemiş, bu olmadığı takdirde, barışın olmayacağını, Rusların Kazan ve Astarhan’ı ele geçirdikten sonraTerek’tekale yapmasının Kırım topraklarını tehdit ettiğini söylemiştir. Bunun üzerineKorkunç İvan geridönen elçiyi dinledikten sonra boyarlarla bir toplantı yapmış barış yapmanın herhangi bir yararı olmadığınısöyleyerek, Kırım Hanlığına haraç vermenin hiçbir faydası olmadığını da eklemiştir.1 Ruslar Terek’te kaleyapıp, Kabartay Çerkezlerinin de desteğiyle  bu sırada aşağı Kuban boyuna göç eden Küçük Nogayları kendihâkimiyetleri altına alabilirlerdi. Küçük Nogay Ordasının  başındaki Kadı (Kazı) mirza bu tehlikeyi görmüşve Osmanlı Devleti ile anlaşma yolunu aramaya başlamıştır. Osmanlılar Ruslara karşı müttefik olarak Nogaylarla anlaşma yolları aramaya başlamıştır.2 Görüldüğü gibi stratejik olarak önemli bir konumda olanKafkaslardaki Terek mevkiindeRusların kale yapması hem Osmanlı Devleti’nin hem de Osmanlıya bağlıKırım Hanlığının toprak bütünlüğünü tehdit ediyordu. Osmanlı Devleti ve Kırım Hanlığı ortak hareket ederekRusya’nın güneye sarkmasını engellemeye çalışmışlardır.Öte yandan Rus kaynaklarında da Astarhan seferi öncesindeRusya’nın Osmanlıya bakışı ve genel politikası hakkında bilgiler vardır. Moskova Knezi IV.(Korkunç) İvan’ın liderliğinde Rusya,1552 yılındaKazan, 1556 yılında Astarhan’ı alarak XVI. yüzyıldaoldukça güçlenmiş  bu şekilde Cuci ulusununtopraklarını ele geçirerek hem Kazan hem de Astarhan’ın mirasçısı olmuştur .Rus kaynaklarına göre, Moskova’nın Osmanlı Devleti ile ilişkilerin başlamasından beri devam ettirdiği diplomatiktemas, 1550’liyıllara kadar değişmeden devam etmiştir. Osmanlı Devleti bu zamana kadar hep aynı taktiği izleyerek Rusyaile savaşmamıştır.3 XVI. yüzyılın ortalarına kadar iki güç açık bir çatışmaya girmemiştir. 1554 yılındaKorkunç İvan Çerkez prenslerin Osmanlı Sultanına karşı yardım isteğini ‘’ Türk Sultanı Çar ile barışiçindedir’’ diyerek reddetmiştir. A.F. Adaşev isimli birisi Kırım’a düzenlediği bir akından sonra esir edilenTürkleri ‘’Osmanlı Devleti ile var olan dostluktan’’ dolayı serbest bırakmıştır.1555-1559yılları arasındaMoskova ve Litvanya arasında yapılan sözdeTürkkarşıtı proje,Osmanlı Devletine karşı değil,Kırım’a karşıbir mücadeleyi öngörüyordu.4 Yukarıda verdiğimiz Nikonovskaya kroniğindeki bilgiler tam olarak gerçeği yansıtmamaktadır.Resmikroniklerdeki bilgiler çoğu zaman abartılı olmakta ve bu bilgiler kasıtlı olarak çarpıtılarak  verilmektedir.Daha1552 yılındaÇerkez beylerikendilerini Kırım Hanı’na karşı koruması maksadıyla Moskova ile temasageçmiştir. Moskova bu temas sonucunda A.F. Sçepotov isimli birini Çerkez beylerine elçi olarakgöndermiştir. Rusya, Çerkez beyleri ile kurulacak münasebetinRuslara çok büyük menfaatler getireceğinibiliyordu. Çerkez beyleri Rusya’dan daha büyük menfaatler elde etmek içinkalabalık heyetler halindeMoskova’ya gitmiş hatta çocuklarını Çar’ın sarayında bırakarak burada yetişmelerini sağlamışlardır.Moskova’nın kışkırtmasıyla şımaran Çerkezler Osmanlıya saldırma cesaretini bularak ani saldırılarla Temrükve Taman kalelerini ele geçirmişlerdir. Bunun üzerine Osmanlı Devleti buraya donanma sevk etmiş veÇerkezler bu kaleleri bırakmışlardır. Moskova ve Çerkezler arasında Kırım Hanlığı ve Osmanlıya karşı birittifak gerçekleşmiştir.5 Görüldüğü gibi Rus kroniğinde verilen bilgiler ile Akdes Nimet Kurat’ın aktardığı bilgiler birbiriyle çelişmektedir. Kronik de 1554 yılında Çerkez beylerinin yaptığı yardım talebinin Çartarafından Osmanlı ile olan dostlukmünasebeti gerekçe gösterilerek reddedildiğini görürüz. Devamında ise bir Rus tarafından yapılan akından sonra esir edilen Türklerin yine Türklerle olan dostluk ilişkileri bahanegösterilerek serbest bırakıldığını görürüz.Diğer taraftan da Akdes Nimet Kurat’ın aktardığı bilgilerde 1552yılında Çerkez beylerinin Moskova’ya geldiğini, bu olaydan sonra da Moskova’dan Çerkezlere bir elçigittiğini görürüz.Buradan da anlıyoruz ki Korkunç İvan kurnaz bir politika takip ederek bir yandan Çerkez beylerineyardım ederken bir yandan da Osmanlı Devleti’nin tepkisini çekmemek için güya Osmanlı Devleti’neÇerkezlere yardım etmiyoruz mesajını vermek istemiştir .Rusya XVI. yüzyılın ortalarında özellikle Kanuni1 A. A. Novoselyskiy,  XVII. Yüzyılın Birinci Yarısında Moskova Devletinin Tatarlarla Mücadelesi, Ter.Kemal Ortaylı, Yayına Haz. ErhanAfyoncu-İlyas Kemaloğlu, Türk Tarih Kurumu Yayınları, Ankara 2011, s. 19. 2 Akdes Nimet Kurat,Türkiye ve İdil Boyu (1569 Astarhan Seferi, Ten İdil Kanalı ve XVI  XVII. Yüzyıl Osmanlı-Rus münasebetleri), TürkTarih Kurumu Yayınları, Ankara 2011, s. 56-57.3 İlya Zaytsev, Astrahanckoye Hanstvo,Vostoçhaya Literatura, Moskva 2006, s. 172.4 PSRL, VIII, Nikonovskaya Letopisy, s. 318-259.5 Kurat,age,s. 55-56

Sultan Süleyman dönemindegücünün zirvesinde olan Osmanlıya karşı açıktan açık açık cephe alacak güçtedeğildi.Rus Tarihçi Mihail Hudyakov yazdığı Kazan Hanlı Tarihi isimli eserinde Osmanlı Devleti’nin 1561yılında Astarhan’ı,Rusların elinden almak için Rusya’ya savaş açacak olduğunu ancak seferin 1569 yılındayapıldığını söyler. Ancak devamında Kırım ve Türk askerlerinin Astarhan’ı ele geçirdiklerini fakat burayıkoruyamadıklarını söyler. Devamında ise 1570 yılında Osmanlı ve Rusya arasındaki anlaşma ile RuslarınKabarda bölgesindekikaleyi yıktığını ve söyler. Ayrıca Osmanlı padişahının Kazan ve Astarhan’daki Rusişgalinden vazgeçilmesini istediğini yazar.6 Osmanlı Devleti’nin 1561 yılında Astarhan’a karşısefer açmakistediği ile ilgili herhangi bir kayıt yoktur. Ayrıca Kırım ve Osmanlı askerlerinin hiçbir şekilde Astarhan’ı elegeçirip burayı muhafaza edememesi söz konusu değildir.Ancak Astarhan seferinden sonraMoskova’nınOsmanlı Sultanı II. Selim’e İvan Novosiltysev7 isimli bir elçi gönderdiği ve yapılan anlaşma ileKafkaslardaki Terek Kalesi’nin yıkıldığını görebiliriz. Fakat yapılan anlaşmada Kazan ve Astarhan’daki Rusişgalinden vazgeçilmesi ile ilgili herhangi bir ibare yoktur.8 Korkunç İvan Osmanlı Devleti’ne karşıkurnazbir politikaizleyerek bu kalenin Osmanlıların olduğunu bilmediğini ve kalenin yıkımına hazır olduğunusöylemiştir.9 Büyük Tatar Tarihçisi Şehabeddin-i Mercani yazdığı Müstefadü’l- Ahbar Fi Ahval-i Kazan ve Bulgarisimli eserindeRusların Osmanlı Sultanı Kanuni Sultan Süleyman’ın son yıllarında Kırım Hanlarına birmiktar vergi ödeyip bu iki şehri ele geçirdiğini söylemiştir. Yaptığı değerlendirmede Osmanlı Devleti’ninKırım Hanlığı’na yapacağı yardım ile Kazan ve Astarhan’ın alınmasının kolay olacağını, ancak KırımHanlarında olan fitnecilik yüzünden Kırım Hanlığının bu iki şehri ele geçirmesinin uygun bulunmadığınısöyler.Osmanlı Devleti’ninbudönemde Rusya’ya önem vermediğini, daha çok Almanların elindeki ülkelerialmak için uğraştığını söyler. Kazan ve Astarhan’ın mesafe olarak Osmanlı topraklarından uzakta bulunması sebebiyle OsmanlıDevleti bu bölgeye yeterli önemi vermemiş, buralarla ilgilenmeişitamamenKırım Hanlarına bırakılmıştır. Ayrıca Kanuni Sultan Süleyman döneminde Hicaz’a giden ticari gemilereMaltalı korsanların saldırılarısonucunda1565 yılında Malta adasına sefer açılmıştırve Osmanlıdonanmasının bu dönemde Malta seferi ile meşgul olması sebebiyleAstarhanseferi yapılamamıştır.

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir